Chúng ta có thực sự hiểu chính mình?

Có một câu mà con người rất dễ nói: “Tôi biết mình là ai.”

Ta biết tên mình, tuổi của mình, công việc mình đang làm, những điều mình thích và không thích. Ta có thể kể về tính cách của mình bằng một vài từ quen thuộc: mạnh mẽ, hướng nội, lý trí, tình cảm, độc lập, kiên nhẫn hay dễ tổn thương. Qua nhiều năm, những mô tả ấy dần kết thành một hình ảnh tương đối ổn định về bản thân. Ta gọi hình ảnh đó là “tôi”.

Nhưng liệu hiểu chính mình có đơn giản như vậy?

Có những điều về bản thân chỉ xuất hiện khi cuộc đời đặt ta vào một hoàn cảnh mà trước đó ta chưa từng trải qua. Một người luôn tin rằng mình bình tĩnh có thể phát hiện ra sự hoảng loạn khi đứng trước nguy cơ mất đi điều quan trọng. Một người nghĩ rằng mình rộng lượng có thể bất ngờ nhận thấy lòng ghen tị khi người khác đạt được thứ mình từng khao khát. Một người vẫn xem mình là mạnh mẽ có thể trở nên mong manh trước một mất mát mà không sự chuẩn bị nào đủ sức làm nhẹ đi.

Những khoảnh khắc ấy không nhất thiết chứng minh rằng hình ảnh trước đây của ta là giả. Có lẽ chúng chỉ cho thấy con người phức tạp hơn rất nhiều so với những gì chính mình có thể mô tả.

Hình ảnh về bản thân không phải toàn bộ con người

Mỗi người đều mang trong mình một câu chuyện về chính mình.

Câu chuyện đó được hình thành từ ký ức, trải nghiệm, lời nhận xét của người khác, thành công, thất bại, môi trường sống và những lựa chọn đã từng thực hiện. Qua thời gian, ta liên kết chúng thành một câu chuyện có vẻ nhất quán: tôi là kiểu người như thế này, tôi tin vào điều kia, tôi sẽ không bao giờ làm điều nọ.

Câu chuyện ấy cần thiết. Nếu mỗi sáng thức dậy chúng ta đều phải xác định lại hoàn toàn mình là ai, đời sống sẽ trở nên hỗn loạn. Một ý niệm tương đối ổn định về bản thân giúp con người duy trì phương hướng, quan hệ và những lựa chọn dài hạn.

Vấn đề xuất hiện khi ta nhầm câu chuyện về mình với toàn bộ con người mình.

“Tôi là người lý trí” có thể đúng trong nhiều hoàn cảnh, nhưng điều gì xảy ra khi tình yêu, nỗi sợ hoặc mất mát xuất hiện?

“Tôi không quan tâm người khác nghĩ gì” nghe rất độc lập, nhưng ta có thực sự không bị ảnh hưởng khi bị một người mình kính trọng phủ nhận?

“Tôi coi tiền bạc không quan trọng” có thể là niềm tin chân thành, nhưng lựa chọn của ta có thay đổi khi sự an toàn tài chính thực sự bị đe dọa?

Có một khoảng cách đáng suy nghĩ giữa con người mà ta nghĩ mình là và con người xuất hiện qua hành động khi hoàn cảnh thay đổi.

Khoảng cách đó chính là một trong những nơi tự nhận thức bắt đầu.

Áp lực đôi khi cho ta thấy một phần khác của mình

Khi cuộc sống bình ổn, nhiều giá trị có thể cùng tồn tại mà không phải cạnh tranh.

Ta có thể vừa muốn thành công vừa muốn dành thời gian cho gia đình. Ta có thể coi trọng sự trung thực đồng thời muốn giữ hòa khí. Ta có thể yêu tự do nhưng cũng muốn cảm giác an toàn.

Chỉ đến khi hai giá trị va vào nhau, ta mới buộc phải lựa chọn.

Nếu nói thật khiến ta mất một cơ hội lớn, ta sẽ chọn điều gì?

Nếu thành công đòi hỏi phải đánh đổi quá nhiều thời gian với những người mình yêu, giới hạn của ta nằm ở đâu?

Nếu bảo vệ lợi ích của bản thân đồng nghĩa với việc khiến một người khác thất vọng, ta sẽ phản ứng thế nào?

Chúng ta thường hiểu các giá trị của mình trong trạng thái riêng lẻ. Cuộc đời lại đặt chúng cạnh nhau.

Và lựa chọn trong những thời điểm ấy đôi khi nói về chúng ta nhiều hơn những định nghĩa đẹp đẽ mà ta từng dành cho mình.

Điều đó không có nghĩa một hành động trong lúc khủng hoảng có thể định nghĩa toàn bộ con người. Một phản ứng tồi tệ không biến một người thành người tồi tệ. Một khoảnh khắc yếu đuối cũng không phủ nhận tất cả sức mạnh trước đó.

Con người không phải một bức ảnh. Có lẽ chúng ta gần với một dòng chuyển động hơn.

Ta đang hiểu một con người luôn thay đổi

Có một nghịch lý trong hành trình khám phá bản thân: đối tượng mà ta muốn hiểu không đứng yên để được quan sát.

Con người hôm nay không hoàn toàn giống con người của mười năm trước.

Một trải nghiệm có thể thay đổi cách ta nhìn tình yêu. Một thất bại có thể làm lại định nghĩa về thành công. Một cuộc chia ly có thể khiến điều từng rất quan trọng trở nên nhỏ bé. Một lần đứng gần sự hữu hạn của đời người có thể đảo lại toàn bộ thứ tự ưu tiên.

Vậy khi nói “tôi hiểu mình”, ta đang hiểu phiên bản nào?

Có lẽ vấn đề không nằm ở việc tìm ra một định nghĩa cuối cùng về bản thân. Bởi ngay khi định nghĩa ấy được hình thành, cuộc sống vẫn tiếp tục.

Theo góc nhìn của tôi, hiểu chính mình không phải tìm được một câu trả lời cố định cho câu hỏi “Tôi là ai?”, mà là duy trì khả năng quan sát trung thực con người đang tiếp tục trở thành mình.

Điều đó khó hơn thuộc lòng một danh sách tính cách.

Nó đòi hỏi ta nhận ra khi nào lời nói và hành động không còn trùng nhau. Nhận ra điều gì khiến mình phòng vệ. Điều gì khiến mình ghen tị. Điều gì khiến mình sợ hãi. Vì sao một lời nhận xét rất nhỏ lại có thể làm mình tổn thương. Vì sao có những thứ ta tưởng mình muốn, đến khi có được lại không mang đến cảm giác như tưởng tượng.

Những vùng khó nhìn ấy cũng là một phần của khám phá bản thân.

Tự nhận thức không phải tự phán xét

Quan sát bản thân rất dễ biến thành xét xử bản thân.

Ta phát hiện mình ích kỷ trong một tình huống và lập tức kết luận: “Mình là người ích kỷ.”

Ta thất bại và nghĩ: “Mình kém cỏi.”

Ta sợ hãi rồi tự hỏi tại sao mình yếu đuối đến vậy.

Nhưng tự nhận thức và tự kết án là hai việc khác nhau.

Nếu mục tiêu của việc nhìn vào bên trong chỉ là tìm bằng chứng để chứng minh mình tốt hoặc xấu, mạnh hoặc yếu, thành công hoặc thất bại, ta vẫn đang cố ép một con người phức tạp vào một chiếc nhãn.

Quan sát sâu hơn có thể bắt đầu bằng một câu hỏi khác: Tại sao phản ứng này xuất hiện trong tôi?

Không phải để bào chữa. Cũng không phải để buộc tội.

Chỉ để hiểu.

Đằng sau sự tức giận có thể là cảm giác bị xem thường. Đằng sau nhu cầu kiểm soát có thể là nỗi sợ bất định. Đằng sau tham vọng có thể vừa có khát vọng sáng tạo vừa có nhu cầu được công nhận. Một hành vi hiếm khi chỉ có một lớp nguyên nhân.

Càng đi sâu vào chính mình, đôi khi ta càng khó sử dụng những định nghĩa đơn giản.

Có lẽ chính mình cũng là một câu hỏi mở

Con người dành rất nhiều thời gian để hiểu thế giới bên ngoài.

Ta học cách đọc người khác, đánh giá hoàn cảnh, dự đoán rủi ro, xây dựng sự nghiệp và thích nghi với xã hội. Nhưng người luôn có mặt trong tất cả những trải nghiệm ấy lại là chính mình.

Và đó có thể là người ta dễ tưởng rằng mình đã hiểu nhất.

Tôi không nghĩ mục tiêu của tự nhận thức là đạt đến một ngày mà ta có thể tuyên bố: “Cuối cùng tôi đã hiểu hoàn toàn bản thân.”

Có lẽ ngày đó không tồn tại.

Một con người còn sống vẫn còn trải nghiệm. Còn trải nghiệm thì còn khả năng thay đổi. Còn thay đổi thì vẫn còn những phần chưa được khám phá.

Vì thế, câu hỏi “Tôi là ai?” có thể không cần một đáp án cuối cùng.

Đôi khi, điều đáng giá hơn là đủ tỉnh táo để nhận ra rằng câu trả lời của ngày hôm qua chưa chắc đã đủ cho con người của ngày hôm nay.

Tác giả: Trúc Ly Lily