Một đời sống có giá trị được đo bằng điều gì?

Có những thứ trong cuộc đời rất dễ đo.

Tiền có thể đếm. Tài sản có thể định giá. Thành tích có thể ghi thành danh sách. Chức vụ có thể đặt trước tên một người. Số năm làm việc, số căn nhà, số chuyến đi, số giải thưởng, số người biết đến ta, tất cả đều có thể biến thành những con số hoặc dấu mốc tương đối rõ ràng.

Nhưng đến cuối cùng, nếu phải hỏi một đời sống có giá trị được đo bằng điều gì, mọi thước đo quen thuộc bỗng trở nên thiếu hụt.

Một người rất giàu có nhất định đã sở hữu nhiều tài sản. Nhưng điều đó có đồng nghĩa họ đã sống một cuộc đời nhiều ý nghĩa hơn người chỉ đủ ăn đủ mặc?

Một người có sự nghiệp nổi bật chắc chắn đã đạt được những thành tựu đáng kể. Nhưng một người dành phần lớn cuộc đời chăm sóc gia đình, sống tử tế và chưa từng có tên trong bất kỳ bảng thành tích nào thì sao?

Một người đã đi qua nhiều quốc gia có nhiều trải nghiệm. Nhưng người sống gần như cả đời ở một nơi, có những mối quan hệ sâu sắc và cảm thấy bình an với những ngày bình thường của mình, liệu có thể nói rằng họ đã sống ít hơn?

Có lẽ khó khăn không nằm ở việc chúng ta thiếu thước đo.

Có lẽ chúng ta đang có quá nhiều thước đo, trong khi không thước nào đủ sức chứa trọn giá trị của cuộc sống.

Tiền bạc: cần thiết, nhưng có phải là câu trả lời cuối cùng?

Tiền có một vị trí thực tế mà những cuộc thảo luận về ý nghĩa sống đôi khi cố làm nhẹ đi.

Thiếu tiền có thể giới hạn lựa chọn. Nó ảnh hưởng đến nơi ở, giáo dục, chăm sóc sức khỏe, thời gian nghỉ ngơi, khả năng hỗ trợ người thân và mức độ an toàn trước những biến cố. Trong nhiều hoàn cảnh, tiền không phải một khái niệm vật chất xa lạ với hạnh phúc. Nó là điều kiện để một con người có thêm không gian lựa chọn cuộc sống của mình.

Vì thế, nói rằng “tiền không quan trọng” có thể trở thành một câu nói rất dễ dàng đối với người chưa từng phải lựa chọn giữa những nhu cầu thiết yếu.

Nhưng từ việc thừa nhận tiền quan trọng đến việc xem tiền là thước đo cuối cùng của một đời người lại là một bước rất xa.

Nếu giá trị của cuộc sống tăng tương ứng với tài sản, người giàu hơn mặc nhiên phải có cuộc đời giá trị hơn người nghèo hơn. Trực giác đạo đức của chúng ta dường như không dễ chấp nhận kết luận ấy.

Một người có thể kiếm được rất nhiều tiền bằng tài năng và lao động. Một người khác có thể kiếm ít hơn nhưng dành thời gian chăm sóc cha mẹ già, nuôi dạy con cái hoặc làm một công việc cần thiết cho cộng đồng nhưng được trả công thấp.

Con số trong tài khoản có thể nói khá nhiều về khả năng tài chính.

Nó nói rất ít về toàn bộ một con người.

Thành tựu và câu hỏi: thành công trước mắt ai?

Thành tựu có sức hấp dẫn riêng bởi nó cho ta cảm giác cuộc đời đang tiến về phía trước.

Tốt nghiệp một trường tốt. Có một công việc tốt. Xây dựng doanh nghiệp. Được thăng chức. Viết một cuốn sách. Hoàn thành một công trình. Tạo ra một sản phẩm. Đạt đến một vị trí mà trước đây mình từng mong muốn.

Những điều ấy có thể hoàn toàn xứng đáng để tự hào.

Nhưng thành tựu cũng chứa một chiếc bẫy tinh tế: thước đo rất dễ tiếp tục dịch chuyển.

Khi chưa có, ta nghĩ chỉ cần đạt đến đó là đủ. Khi đã đạt được, một cột mốc khác xuất hiện. Người từng mong một mức thu nhập bắt đầu nhìn đến mức cao hơn. Người từng muốn được công nhận trong một nhóm nhỏ bắt đầu muốn được biết đến rộng hơn. Thành công hôm qua rất nhanh có thể trở thành mức tối thiểu của hôm nay.

Điều này không khiến tham vọng trở thành điều xấu. Khát vọng phát triển có thể đưa con người đi rất xa.

Nhưng nếu ý nghĩa cuộc sống hoàn toàn phụ thuộc vào thành tựu tiếp theo, ta có thể dành gần như cả đời ở trạng thái chưa tới nơi.

Và rồi một câu hỏi xuất hiện:

Ta đang xây dựng một cuộc đời mình thực sự muốn sống, hay đang xây dựng một hồ sơ đủ đẹp để chứng minh rằng cuộc đời ấy có giá trị?

Hai việc đôi khi trùng nhau.

Nhưng không phải lúc nào cũng vậy.

Địa vị giúp người khác nhìn thấy ta, nhưng có giúp ta nhìn thấy mình?

Địa vị là một dạng giá trị xã hội đặc biệt.

Nó ảnh hưởng đến cách người khác lắng nghe, đối xử và đánh giá một con người. Một chức danh có thể mở cửa. Danh tiếng có thể tạo cơ hội. Quyền lực có thể giúp một người thực hiện những điều mà khi đứng một mình họ khó có khả năng làm được.

Nhưng địa vị có một đặc điểm đáng suy nghĩ: phần lớn ý nghĩa của nó tồn tại trong mối quan hệ với ánh mắt của người khác.

Nếu không còn ai biết chức danh của ta, ta còn là ai?

Nếu một ngày công việc kết thúc, vị trí được chuyển cho người khác, danh thiếp không còn được sử dụng và những người từng tìm đến bắt đầu tìm đến một cái tên mới, phần nào trong cảm giác về giá trị bản thân sẽ còn lại?

Có lẽ địa vị không phải vấn đề.

Vấn đề xuất hiện khi con người và vị trí của họ dần trở thành một.

Khi ấy, mất một chức vụ không chỉ là thay đổi nghề nghiệp. Nó có thể trở thành cảm giác mất chính mình.

Tình yêu có làm một đời người trở nên có giá trị?

Nếu tiền bạc, thành tựu và địa vị không đủ, có lẽ ta sẽ nghĩ đến tình yêu.

Được yêu, biết yêu, có gia đình, có bạn bè, có những người thật sự quan tâm đến sự tồn tại của mình, tất cả đều có thể khiến cuộc đời trở nên sâu hơn theo một cách mà vật chất khó thay thế.

Có những ký ức chẳng tạo ra thành tựu nào nhưng vẫn được con người giữ suốt đời.

Một bữa cơm.

Một cuộc trò chuyện.

Một người đã ngồi bên cạnh khi ta gặp khó khăn.

Một lần được tha thứ.

Một cái tên mà nhiều năm sau nhớ lại vẫn khiến ta biết rằng đã từng có một phần đời mình gắn với một người khác.

Nhưng ngay cả tình yêu cũng khó trở thành thước đo chung.

Có người sống một đời với một gia đình đông đúc. Có người lựa chọn sống một mình. Có người tìm thấy ý nghĩa trong tình yêu đôi lứa. Người khác lại tìm thấy sự gắn bó sâu sắc trong tình bạn, công việc, cộng đồng, nghệ thuật hoặc một mục đích mà họ theo đuổi.

Nếu chỉ có một dạng tình yêu được xem là dấu hiệu của một cuộc đời trọn vẹn, rất nhiều cách sống khác sẽ bị đặt ra ngoài khuôn mẫu.

Có lẽ giá trị của tình yêu không nằm ở việc cuộc đời một người có giống một hình mẫu nào hay không.

Nó nằm ở chất lượng của những mối liên hệ mà họ thực sự có.

Bình an hay một cuộc đời nhiều trải nghiệm?

Có người muốn cuộc đời rộng.

Họ muốn đi nhiều nơi, gặp nhiều người, thử nhiều công việc, trải qua những nền văn hóa khác nhau và liên tục bước ra khỏi vùng quen thuộc.

Có người lại muốn cuộc đời sâu.

Họ không cần đi quá xa. Một ngôi nhà quen thuộc, một vài người thân, một công việc đủ ý nghĩa và những buổi sáng không phải chạy đuổi theo điều gì đã có thể tạo thành một đời sống đáng mong muốn.

Không có lý do rõ ràng để cho rằng một trong hai nhất thiết cao hơn.

Trải nghiệm có thể làm giàu nhận thức, nhưng số lượng trải nghiệm không tự động tạo ra chiều sâu.

Bình an có thể rất quý, nhưng bình an cũng không đồng nghĩa với việc tránh mọi thử thách.

Có người cần chuyển động để cảm thấy mình đang sống.

Có người cần tĩnh lặng để nghe được cuộc đời.

Có lẽ vấn đề không phải ai sống nhiều hơn, mà là mỗi người có thực sự hiện diện trong cách sống mình đã chọn hay không.

Cống hiến có phải thước đo cao nhất?

Một cách trả lời khác cho câu hỏi về sống có ý nghĩa là nhìn vào điều một người để lại cho người khác.

Một bác sĩ chữa bệnh. Một giáo viên truyền kiến thức. Một nhà khoa học tạo ra phát hiện. Một người xây dựng doanh nghiệp tạo công việc cho nhiều người. Một nghệ sĩ để lại tác phẩm. Một người tham gia hoạt động cộng đồng dành thời gian cho những người mình không quen biết.

Những đóng góp ấy có thể vượt khỏi phạm vi đời sống cá nhân.

Nhưng nếu chỉ những điều lớn lao mới được gọi là cống hiến, ta lại dễ bỏ qua phần lớn những đóng góp đang giữ cho đời sống con người vận hành mỗi ngày.

Một người mẹ nuôi con trưởng thành không nhất thiết có tên trong lịch sử.

Một người cha làm việc hàng chục năm để gia đình được ổn định có thể không để lại một công trình nào.

Một người hàng xóm chăm sóc người già sống một mình có thể chẳng bao giờ được biết đến.

Một nhân viên làm công việc bình thường nhưng tử tế với đồng nghiệp có thể không nghĩ mình đang đóng góp điều gì lớn.

Có những ảnh hưởng của một đời người không thể đo ngay khi người đó còn sống.

Một lời nói đúng lúc có thể thay đổi một người khác. Người ấy lại ảnh hưởng đến người tiếp theo. Dấu vết cứ thế đi xa khỏi nguồn ban đầu đến mức không ai còn biết nó bắt đầu từ đâu.

Nếu chỉ công nhận những đóng góp có thể nhìn thấy, có lẽ chúng ta sẽ bỏ sót rất nhiều giá trị âm thầm.

Một cuộc đời bình thường có thể có ý nghĩa không?

Tôi nghĩ đây mới là câu hỏi khó.

Bởi phần lớn con người sẽ không trở thành nhân vật nổi tiếng.

Phần lớn chúng ta sẽ không thay đổi lịch sử, không xây dựng một đế chế, không nhận giải thưởng lớn, không có hàng triệu người biết tên.

Nhiều cuộc đời sẽ diễn ra trong một phạm vi rất nhỏ.

Sinh ra.

Lớn lên.

Học tập.

Làm việc.

Yêu một vài người.

Mất một vài người.

Có những năm thuận lợi và những năm khó khăn.

Có những ước mơ đạt được, những điều phải từ bỏ, những ngày đáng nhớ và rất nhiều ngày chẳng có gì đặc biệt.

Rồi già đi.

Nếu một đời sống chỉ có giá trị khi trở nên phi thường, phần lớn nhân loại sẽ phải sống với cảm giác mình chưa đủ.

Tôi không chắc đó là một cách nhìn hợp lý về con người.

Một cuộc đời bình thường vẫn có thể chứa một thế giới rất lớn đối với người đang sống nó.

Một bữa cơm bình thường có thể là ký ức quý giá của một đứa trẻ nhiều năm sau.

Một công việc bình thường có thể nuôi cả một gia đình.

Một người không nổi tiếng với thế giới vẫn có thể là người không thể thay thế trong thế giới của vài người khác.

Một ngày chẳng đáng kể trong lịch sử nhân loại vẫn có thể là ngày quan trọng nhất của một cá nhân.

Có lẽ “bình thường” chỉ là khái niệm xuất hiện khi chúng ta đứng quá xa một cuộc đời.

Khi bước lại gần, hầu như không cuộc đời nào đơn giản như vậy.

Có lẽ không tồn tại một chiếc cân cho tất cả mọi người

Tôi không biết có một công thức chung nào để đo giá trị của một đời sống hay không.

Nếu có, nó chắc hẳn phải chứa rất nhiều thứ cùng lúc: khả năng sống, khả năng yêu, những điều đã học, những gì đã tạo ra, những người từng được ta đối xử tử tế, những trách nhiệm đã gánh, những sai lầm đã sửa, những trải nghiệm đã đi qua, những khoảnh khắc bình an và cả những điều chỉ riêng ta hiểu vì sao chúng quan trọng.

Nhưng ngay cả danh sách ấy cũng chưa chắc đầy đủ.

Bởi con người không cùng bắt đầu từ một điểm.

Một thành tựu nhỏ đối với người này có thể là hành trình khổng lồ đối với người khác. Một cuộc sống yên ổn mà người này xem là tầm thường có thể là điều người khác đã phải đấu tranh nhiều năm mới có được.

Vì vậy, tôi dè dặt với những công thức nói rằng một đời đáng sống phải thế này, một người thành công phải thế kia.

Những công thức ấy thường lấy một kiểu cuộc đời rồi biến nó thành thước đo cho tất cả những cuộc đời còn lại.

Có lẽ chúng ta cần những tiêu chuẩn để định hướng bản thân.

Nhưng không nhất thiết phải biến tiêu chuẩn của mình thành bản án dành cho người khác.

Điều gì còn lại nếu không cần chứng minh cuộc đời mình?

Có một câu hỏi tôi thấy thú vị hơn việc hỏi một người đã đạt được bao nhiêu:

Nếu không cần chứng minh với bất kỳ ai rằng cuộc đời mình có giá trị, ta sẽ muốn sống như thế nào?

Có thể câu trả lời vẫn là xây dựng một doanh nghiệp lớn.

Có thể vẫn là kiếm nhiều tiền.

Có thể là nghiên cứu khoa học, sáng tạo nghệ thuật, nuôi một gia đình, đi khắp thế giới hoặc dành đời mình cho một mục tiêu khó khăn.

Nhưng cũng có thể câu trả lời nhỏ hơn nhiều.

Một công việc đủ sống.

Một mái nhà.

Một vài người để yêu thương.

Một cơ thể được chăm sóc.

Thời gian để đọc, trồng cây, nấu ăn, nghe nhạc hoặc nhìn một buổi chiều đi qua mà không cảm thấy mình đang lãng phí cuộc đời.

Không phải cứ nhỏ bé là sâu sắc. Cũng không phải cứ tham vọng là phù phiếm.

Điều tôi muốn giữ lại là khả năng để mỗi con người tự hỏi mình đang dùng chiếc thước nào để đo cuộc đời, và chiếc thước ấy thực sự thuộc về mình hay được trao vào tay mình từ rất lâu mà chưa từng được xem xét lại.

Bởi có thể một trong những bi kịch âm thầm nhất không phải là sống một cuộc đời bình thường.

Mà là dành cả đời chạy theo một định nghĩa về thành công, đến khi đạt được mới nhận ra đó chưa từng là điều mình thật sự muốn.

Tiền bạc có giá trị của tiền bạc. Thành tựu có giá trị của thành tựu. Địa vị có chức năng của địa vị. Tình yêu, bình an, trải nghiệm và cống hiến cũng có những giá trị riêng.

Không nhất thiết phải hạ thấp thứ này để nâng cao thứ kia.

Một cuộc đời có thể rộng lớn vì những điều nó tạo ra cho thế giới.

Một cuộc đời khác có thể sâu sắc vì cách một người hiện diện với vài con người quanh mình.

Và một cuộc đời gần như không được thế giới chú ý vẫn có thể vô cùng quan trọng đối với người đã sống nó.

Có lẽ câu hỏi cuối cùng không phải:

“Cuộc đời tôi có đủ lớn để được xem là có giá trị không?”

Mà là:

“Khi nhìn lại những năm tháng mình đã sống, tôi có nhận ra trong đó những điều mà chính mình thực sự xem là đáng sống hay không?”

Chuyên mục: Góc nhìn cuộc sống

Tác giả: Trúc Ly Lily