Nếu ký ức thay đổi, điều gì khiến ta vẫn là cùng một con người?

Hãy thử nhìn lại chính mình của mười năm trước.

Có thể cơ thể đã thay đổi. Suy nghĩ khác đi. Những điều từng khiến ta lo lắng giờ không còn quan trọng. Một vài người từng rất gần đã rời khỏi cuộc sống. Những giấc mơ cũ có thể đã được thay thế bằng những mục tiêu mà phiên bản trước đây của ta chưa từng hình dung.

Ký ức cũng không đứng yên như một kho dữ liệu hoàn hảo. Có những ngày từng rất quan trọng nhưng giờ chỉ còn vài hình ảnh rời rạc. Có những khuôn mặt ta nhớ nhưng không còn nhớ giọng nói. Có những câu chuyện gia đình kể lại nhiều lần đến mức đôi khi rất khó phân biệt đâu là điều mình thực sự nhớ và đâu là điều mình biết vì đã nghe kể.

Thế nhưng ta vẫn nói: “Đó là tôi.”

Điều gì nối tất cả những phiên bản ấy thành cùng một con người?

Nếu ký ức là sợi dây nối quá khứ với hiện tại

Ký ức có một vai trò đặc biệt đối với bản sắc cá nhân.

Nhờ ký ức, ta có cảm giác đời mình có lịch sử. Ta biết mình đã từng yêu ai, từng sợ điều gì, từng thất bại ở đâu, từng đưa ra những lựa chọn nào. Những mảnh quá khứ ấy giúp hiện tại không xuất hiện như một điểm hoàn toàn tách biệt.

Nếu toàn bộ ký ức biến mất, câu hỏi về bản sắc lập tức trở nên khó khăn.

Cơ thể vẫn ở đó. Tên vẫn vậy. Những người thân vẫn nhận ra ta. Hồ sơ pháp lý vẫn xác định ta là cùng một người.

Nhưng từ bên trong, điều gì còn lại của câu chuyện “tôi”?

Đây không chỉ là một trò chơi ngôn ngữ. Nó chạm đến một câu hỏi lâu đời của triết học về căn tính cá nhân: điều gì khiến một con người ở thời điểm này vẫn được xem là cùng một con người ở một thời điểm khác?

Không có một câu trả lời đơn giản duy nhất.

Có phải cơ thể khiến ta vẫn là ta?

Cách trực quan nhất là nhìn vào cơ thể.

Ta có một lịch sử vật chất liên tục. Đứa trẻ trong bức ảnh cũ đã lớn lên thành người trưởng thành hiện tại. Không có một khoảnh khắc rõ ràng nào mà người cũ biến mất và một người hoàn toàn mới xuất hiện.

Nhưng cơ thể cũng thay đổi.

Gương mặt già đi. Tóc đổi màu. Những vết sẹo xuất hiện. Khả năng vận động có thể khác. Cảm giác về chính cơ thể cũng thay đổi qua từng giai đoạn sống.

Nếu sự thay đổi vật chất không khiến ta trở thành một người khác, có lẽ bản sắc không thể chỉ được giải thích bằng việc cơ thể có giữ nguyên hay không.

Hay tính cách mới là thứ quyết định?

Ta thường nhận diện một người qua tính cách.

“Anh ấy vẫn vậy.”

“Cô ấy thay đổi quá nhiều.”

Những câu nói ấy cho thấy chúng ta trực giác rằng tính cách có liên quan đến bản sắc.

Nhưng tính cách cũng có thể thay đổi.

Một người nóng nảy ở tuổi hai mươi có thể trở nên điềm tĩnh ở tuổi bốn mươi. Một người từng sống để được công nhận có thể dần không còn quan tâm đến ánh nhìn bên ngoài. Một biến cố đủ lớn đôi khi khiến cách một người nhìn cuộc đời thay đổi sâu sắc.

Nếu tính cách thay đổi nhưng ta vẫn gọi đó là cùng một người, tính cách cũng chưa phải toàn bộ câu trả lời.

Giá trị có phải phần lõi?

Có những thứ dường như nằm sâu hơn sở thích hay tính khí: các giá trị mà ta lựa chọn để sống cùng.

Trung thực. Tự do. Gia đình. Trách nhiệm. Lòng nhân ái. Sự sáng tạo. Phẩm giá.

Có thể một người thay đổi nghề nghiệp, môi trường sống, quan hệ và thậm chí nhiều nét tính cách nhưng vẫn cảm thấy mình không đánh mất bản thân vì những giá trị cốt lõi vẫn còn.

Nhưng giá trị cũng có thể tiến hóa.

Có điều ta từng tin tuyệt đối ở tuổi trẻ nhưng sau nhiều trải nghiệm lại nhìn khác đi. Nếu một người thay đổi cả hệ giá trị, liệu người đó có còn là “người cũ”?

Có lẽ câu hỏi bắt đầu trở nên thú vị chính tại đây.

Và còn ý thức?

Ngay lúc này, có một trải nghiệm đang diễn ra từ góc nhìn thứ nhất.

Ta nhìn thế giới từ bên trong chính mình.

Ta không trực tiếp sống nỗi đau của người khác. Không trực tiếp nghe dòng suy nghĩ trong đầu họ. Mỗi người dường như có một điểm nhìn riêng đối với sự tồn tại.

Ý thức khiến câu hỏi về bản sắc trở nên sâu hơn bởi ta không chỉ hỏi người khác nhận diện ta thế nào. Ta còn hỏi: Điều gì khiến tôi cảm thấy mình vẫn là tôi?

Khi thức dậy vào buổi sáng, ta không cần kiểm tra giấy tờ để xác nhận rằng người vừa mở mắt chính là người đã ngủ tối qua.

Cảm giác liên tục ấy gần như tự nhiên đến mức ta hiếm khi để ý.

Có lẽ không có một mảnh duy nhất mang tên “tôi”

Theo góc nhìn của tôi, điều thú vị nhất của câu hỏi về bản sắc cá nhân nằm ở khả năng rằng chúng ta đang tìm một vật duy nhất trong khi bản sắc có thể được tạo thành bởi cả một mạng lưới.

Cơ thể nối ta với lịch sử vật chất.

Ký ức nối hiện tại với quá khứ.

Tính cách tạo nên những khuynh hướng tương đối ổn định.

Giá trị định hướng lựa chọn.

Quan hệ nối ta với những người khác.

Ý thức tạo ra trải nghiệm chủ quan về việc đang tồn tại.

Không yếu tố nào đứng riêng dường như đủ để giải thích toàn bộ một con người. Nhưng khi chúng đan vào nhau, một câu chuyện về “tôi” xuất hiện.

Có lẽ bản sắc không phải một viên đá nằm bất động ở trung tâm con người. Nó gần với một cấu trúc liên tục được duy trì, thay đổi và tái diễn giải qua thời gian.

Nếu vậy, thay đổi không nhất thiết là mất mình.

Đôi khi thay đổi chính là cách một con người tiếp tục tồn tại.

Nếu một ngày ta không còn giống người mình từng là

Có một nỗi sợ khá âm thầm trong quá trình trưởng thành: sợ đánh mất chính mình.

Nhưng “chính mình” nào?

Phiên bản mười tám tuổi?

Phiên bản ba mươi tuổi?

Con người trước một biến cố lớn?

Hay con người đang ngồi ở đây hôm nay?

Nếu buộc bản thân phải trung thành tuyệt đối với một phiên bản cũ chỉ để chứng minh rằng mình vẫn là mình, ta có thể vô tình biến bản sắc thành một chiếc lồng.

Ký ức quan trọng. Cơ thể quan trọng. Tính cách, giá trị và ý thức đều quan trọng.

Nhưng có lẽ điều khiến câu hỏi về con người mãi hấp dẫn chính là không yếu tố nào dễ dàng khép lại nó.

Ta vừa liên tục vừa thay đổi.

Vừa mang quá khứ theo mình vừa không còn hoàn toàn là con người của quá khứ.

Và có lẽ câu hỏi đáng suy nghĩ không chỉ là:

“Điều gì khiến tôi vẫn là cùng một con người?”

Mà còn là:

“Một con người có thể thay đổi đến đâu mà vẫn cảm thấy mình chưa đánh mất chính mình?”

Tác giả: Trúc Ly Lily