Con người đang sống cuộc đời mình, hay đang sống theo những lựa chọn được định sẵn?

Có những quyết định trong đời mang tên của chúng ta, được ký bằng chính bàn tay chúng ta, nhưng chưa chắc hoàn toàn bắt đầu từ chúng ta.

Ta chọn một ngành học. Ta tìm một công việc. Ta yêu một người, kết hôn hoặc không kết hôn. Ta quyết định sống ở thành phố nào, theo đuổi điều gì, mua thứ gì, tin vào điều gì. Nhìn từ bên ngoài, đó là những lựa chọn cá nhân rất rõ ràng. Nhưng nếu lần ngược lại con đường đã dẫn đến mỗi quyết định, đôi khi ta sẽ gặp rất nhiều dấu tay khác: kỳ vọng của gia đình, chuẩn mực xã hội, điều kiện kinh tế, nền giáo dục, những trải nghiệm thời thơ ấu, những cơ hội tình cờ và ngày nay, cả những thuật toán âm thầm quyết định thứ gì xuất hiện trước mắt ta.

Vậy một câu hỏi tưởng đơn giản lại trở nên khó trả lời: Con người đang sống cuộc đời của chính mình, hay đang sống trong một hệ thống những lựa chọn đã được chuẩn bị từ trước?

Có bao nhiêu phần trong một lựa chọn thực sự thuộc về chúng ta?

Một người trẻ nói rằng mình tự chọn ngành học. Điều đó có thể hoàn toàn đúng. Không ai ép họ ký vào đơn đăng ký. Nhưng tại sao họ biết đến ngành này mà không phải hàng trăm ngành khác? Vì sao họ tin rằng nghề này ổn định, nghề kia bấp bênh? Vì sao trong đầu họ đã tồn tại một thứ bậc giữa những nghề được xem là “thành công” và những nghề bị coi là “không có tương lai”?

Có thể một phần câu trả lời đến từ gia đình. Một phần đến từ trường học. Một phần đến từ những người họ từng gặp. Một phần đến từ hoàn cảnh kinh tế. Một phần đến từ xã hội mà họ sinh ra.

Ngay cả những lựa chọn rất riêng tư cũng không tồn tại trong khoảng chân không.

Có người kết hôn ở một độ tuổi nhất định vì thực sự muốn xây dựng gia đình. Nhưng cũng có người bắt đầu lo lắng chỉ vì những người xung quanh liên tục hỏi: “Bao giờ lấy chồng?”, “Bao giờ lấy vợ?”, “Định sống một mình mãi sao?”

Có người muốn mua nhà vì cần một nơi ổn định để sống. Có người muốn mua nhà vì trong môi trường của họ, sở hữu nhà được xem như dấu hiệu của trưởng thành. Có người muốn kiếm thật nhiều tiền vì từng trải qua thiếu thốn. Có người theo đuổi địa vị bởi từ rất sớm đã học được rằng giá trị của một con người thường được đo bằng những gì người khác nhìn thấy.

Điều đáng suy nghĩ không nằm ở việc những lựa chọn ấy đúng hay sai.

Nó nằm ở một câu hỏi khác: Nếu loại bỏ ánh mắt của người khác khỏi cuộc đời mình, ta còn muốn những điều giống như hiện tại không?

Chúng ta bắt đầu lựa chọn từ một điểm xuất phát không do mình chọn

Không ai lựa chọn nơi mình sinh ra.

Ta cũng không chọn cha mẹ, điều kiện kinh tế ban đầu, ngôn ngữ đầu tiên, nền văn hóa đầu tiên, cơ thể đầu tiên hay phần lớn những trải nghiệm định hình mình trong những năm tháng chưa đủ khả năng tự quyết.

Một đứa trẻ lớn lên trong gia đình coi thành tích là thước đo quan trọng có thể hình thành một cách nhìn về thành công rất khác với đứa trẻ lớn lên trong môi trường đề cao tự do trải nghiệm. Một người từng sống trong thiếu thốn có thể nhìn tiền bạc khác với người chưa từng phải lo ngày mai có đủ tiền hay không.

Khi trưởng thành, chúng ta gọi những quyết định của mình là “lựa chọn”. Điều đó không sai. Nhưng người đang lựa chọn ấy đã được hình thành bởi một lịch sử mà phần lớn họ không tự viết.

Có lẽ vì vậy, tự do lựa chọn không đơn giản là khả năng nói “tôi muốn”.

Câu hỏi khó hơn là: Ai đã góp phần tạo nên cái “tôi muốn” ấy?

Xã hội không cần ra lệnh để ảnh hưởng đến một cuộc đời

Sự ảnh hưởng mạnh nhất đôi khi không xuất hiện dưới dạng mệnh lệnh.

Không ai nói rằng tất cả mọi người phải thành công theo cùng một cách. Nhưng xã hội có thể liên tục trình bày một số hình mẫu như biểu tượng của thành công: thu nhập cao, nhà đẹp, vị trí tốt, ngoại hình được công nhận, cuộc sống có vẻ đáng ngưỡng mộ.

Không ai bắt một người phải so sánh bản thân với người khác. Nhưng nếu mỗi ngày họ nhìn thấy hàng trăm hình ảnh về thành tựu, vẻ đẹp, tài sản và những phiên bản cuộc đời đã được chọn lọc để trình bày, sự so sánh có thể dần trở thành phản xạ.

Đây là nơi ranh giới giữa lựa chọn cá nhân và ảnh hưởng xã hội trở nên mờ.

Con người không nhất thiết bị cưỡng ép. Chúng ta có thể tự nguyện chạy về một hướng bởi đã sống quá lâu trong một môi trường khiến hướng đó trông giống như con đường hiển nhiên.

Một chiếc lồng không nhất thiết phải có song sắt. Đôi khi nó chỉ cần khiến người ở bên trong chưa từng nghĩ rằng bên ngoài còn có những con đường khác.

Khi thuật toán bước vào vùng lựa chọn

Nếu trước đây gia đình, cộng đồng và truyền thông truyền thống là những lực ảnh hưởng lớn, thì đời sống hiện đại xuất hiện thêm một tầng mới: thuật toán.

Những hệ thống đề xuất trên nền tảng số có thể quyết định nội dung nào được ưu tiên xuất hiện trước mắt một người dựa trên nhiều tín hiệu về hành vi và tương tác. Điều này không có nghĩa thuật toán kiểm soát hoàn toàn suy nghĩ hay quyết định của con người. Nhưng nó khiến một vấn đề cũ trở nên phức tạp hơn: môi trường ảnh hưởng đến lựa chọn của chúng ta giờ đây có thể được cá nhân hóa ở quy mô rất lớn.

Ta xem một nội dung, rồi được đề xuất những nội dung gần với nó. Ta dừng lâu trước một chủ đề, hệ thống có thể tiếp tục đưa chủ đề tương tự tới. Qua thời gian, thế giới mà mỗi người nhìn thấy trên màn hình có thể ngày càng phù hợp với những gì họ từng quan tâm.

Điều này rất tiện lợi.

Nhưng sự tiện lợi cũng mở ra một câu hỏi triết học đáng lưu ý: Nếu môi trường thông tin quanh ta ngày càng được thiết kế dựa trên hành vi trước đó của chính ta, liệu những lựa chọn tương lai có đang ngày càng được dẫn dắt bởi phiên bản quá khứ của mình?

Thuật toán không nhất thiết quyết định thay con người. Nhưng nó có thể góp phần quyết định những khả năng nào được nhìn thấy thường xuyên hơn, và những khả năng nào gần như biến mất khỏi tầm mắt.

Đôi khi quyền lực không nằm ở việc bắt một người chọn A thay vì B.

Nó nằm ở việc khiến A xuất hiện trước mặt họ một nghìn lần, trong khi B gần như chưa từng được nhìn thấy.

Nhưng ảnh hưởng không đồng nghĩa với định mệnh

Nếu mọi lựa chọn đều chịu tác động bởi sinh học, gia đình, xã hội, lịch sử cá nhân, hoàn cảnh kinh tế và môi trường thông tin, ta rất dễ đi đến cực đoan ngược lại: cho rằng con người thực chất chẳng có tự do nào cả.

Tôi không nghĩ cần phải đi xa đến thế.

Việc một lựa chọn có nguyên nhân không nhất thiết đồng nghĩa lựa chọn ấy vô nghĩa. Việc chúng ta chịu ảnh hưởng không đồng nghĩa chúng ta chỉ là sản phẩm thụ động của những ảnh hưởng đó.

Con người có một khả năng đặc biệt đáng chú ý: chúng ta có thể quay lại quan sát chính những điều đang định hình mình.

Ta có thể nhận ra rằng mình đang theo đuổi một mục tiêu vì sợ bị đánh giá. Ta có thể phát hiện một niềm tin vốn được tiếp nhận từ gia đình nhưng không còn phù hợp với mình. Ta có thể nhận ra mình đang so sánh cuộc sống thật với những lát cắt được tuyển chọn trên mạng xã hội. Ta có thể thay đổi môi trường, tìm thêm thông tin, gặp những con người khác, thử một cách sống khác và đôi khi sửa lại cả những điều từng tưởng là bản chất của mình.

Không phải ai cũng có cùng điều kiện để làm điều đó. Hoàn cảnh vật chất, trách nhiệm gia đình, luật pháp, sức khỏe, cơ hội giáo dục và rất nhiều giới hạn thực tế khiến phạm vi lựa chọn của mỗi người khác nhau.

Vì vậy, nói rằng “ai cũng có thể sống cuộc đời mình nếu đủ dũng cảm” có thể nghe đẹp, nhưng quá đơn giản.

Có những người đứng trước một cánh đồng lựa chọn rộng lớn. Có người chỉ đứng trước vài cánh cửa. Có người phải dành phần lớn sức lực chỉ để giữ cho một cánh cửa không đóng lại.

Tự do, nếu tồn tại, có lẽ cũng không được phân phối đồng đều.

Tự do có thể không phải là không chịu ảnh hưởng

Tôi thường nghĩ rằng một cách hiểu tuyệt đối về tự do khiến chúng ta tự đặt mình vào một bài toán gần như không thể giải.

Nếu chỉ được gọi là tự do khi một quyết định hoàn toàn không chịu ảnh hưởng bởi bất kỳ điều gì bên ngoài, có lẽ rất ít lựa chọn của con người đáp ứng được tiêu chuẩn ấy.

Nhưng có thể còn một cách nhìn khác.

Tự do không nhất thiết là đứng ngoài mọi ảnh hưởng. Nó có thể bắt đầu từ khả năng nhìn thấy những ảnh hưởng đang tồn tại, rồi quyết định xem điều gì mình muốn tiếp tục giữ lại và điều gì cần được xem xét lại.

Tôi có thể chịu ảnh hưởng từ gia đình mà vẫn yêu những giá trị gia đình đã trao cho mình.

Tôi có thể chịu ảnh hưởng từ xã hội mà vẫn nhận ra một số chuẩn mực xã hội thực sự hữu ích.

Tôi có thể sử dụng những hệ thống đề xuất mà vẫn chủ động bước ra ngoài vùng nội dung quen thuộc.

Không phải mọi ảnh hưởng đều là xiềng xích. Có những ảnh hưởng trở thành nền móng. Có những ảnh hưởng cần được tháo bỏ. Có những ảnh hưởng chỉ cần được nhận diện để chúng không âm thầm giả dạng thành ý chí của chính ta.

Có lẽ vấn đề không phải là xóa sạch mọi dấu vết của thế giới khỏi bản thân. Điều đó gần như đồng nghĩa với xóa luôn lịch sử đã tạo nên con người mình.

Điều đáng quan tâm hơn là liệu ta có đủ khoảng cách để nhìn vào lịch sử ấy hay không.

Sống cuộc đời của chính mình có thể là một quá trình

Có một nghịch lý thú vị: con người thường muốn biết đâu mới là “con người thật” của mình, như thể ở đâu đó bên dưới tất cả ảnh hưởng xã hội tồn tại một bản ngã nguyên bản, chỉ cần đào đủ sâu là sẽ tìm thấy.

Nhưng có thể chúng ta không đơn giản như vậy.

Ta vừa là thứ mình nhận được, vừa là cách mình phản ứng với những gì đã nhận được. Ta vừa mang dấu vết của quá khứ, vừa có khả năng xem xét lại nó. Ta vừa thuộc về một xã hội, vừa có thể chất vấn những chuẩn mực của xã hội ấy.

Bởi vậy, sống cuộc đời của chính mình có lẽ không phải một khoảnh khắc tuyên bố độc lập với tất cả mọi người.

Nó có thể là một quá trình kéo dài nhiều năm, thậm chí cả đời: nhận ra những điều mình từng mặc nhiên tin tưởng, hiểu vì sao mình muốn những thứ mình đang muốn, phân biệt giữa nhu cầu thật và nhu cầu được công nhận, rồi từng bước chịu trách nhiệm hơn với những lựa chọn còn nằm trong khả năng của mình.

Có những lựa chọn ta sẽ giữ nguyên sau khi suy xét.

Có những lựa chọn sẽ thay đổi.

Và cũng có những điều ta biết mình không tự chọn, nhưng vẫn quyết định cách sống cùng chúng.

Có lẽ tự do của con người không nằm ở một vùng hoàn toàn không có nguyên nhân, ảnh hưởng hay giới hạn. Tôi cũng không chắc một vùng như thế có thực sự tồn tại.

Nhưng giữa một cuộc đời được quyết định hoàn toàn và một cuộc đời hoàn toàn tự do có một khoảng rất rộng.

Chính trong khoảng đó, con người quan sát, hoài nghi, lựa chọn, sửa sai và đôi khi viết lại hướng đi của mình.

Vì thế, thay vì chỉ hỏi:

“Đây có phải cuộc đời của tôi không?”

Có lẽ còn một câu hỏi khó hơn đáng để giữ lại:

Trong những điều tôi đang gọi là lựa chọn của mình, điều gì tôi đã thực sự suy xét, và điều gì tôi chỉ chưa từng nghĩ rằng mình có thể lựa chọn khác đi?