AI càng thông minh, con người càng cần học cách tự suy nghĩ

Trong một thời gian rất dài, con người phải đi tìm câu trả lời.

Muốn biết một điều, ta phải đọc, hỏi, quan sát, đối chiếu, đôi khi mất hàng giờ hoặc nhiều ngày để lần theo những mảnh thông tin rời rạc. Internet đã rút ngắn hành trình ấy. Công cụ tìm kiếm đưa hàng triệu nguồn thông tin đến trước mắt. Và AI tạo sinh đang đẩy sự thay đổi đi thêm một bước: thay vì chỉ đưa cho con người nơi có thể tìm thấy thông tin, nó có thể trực tiếp tạo ra một câu trả lời hoàn chỉnh.

Một câu hỏi được nhập vào. Vài giây sau, một đoạn giải thích xuất hiện. Một vấn đề phức tạp có thể được tóm tắt. Một văn bản có thể được viết lại. Những lập luận đối lập có thể được liệt kê. Một ý tưởng chưa rõ ràng có thể nhanh chóng được sắp xếp thành cấu trúc mạch lạc.

Đó là một năng lực hữu ích.

Nhưng chính sự hữu ích ấy lại đặt ra một câu hỏi mà tôi cho rằng ngày càng quan trọng: Khi câu trả lời trở nên quá dễ có được, con người có còn kiên nhẫn để tự hình thành suy nghĩ của mình hay không?

Vấn đề của AI và tư duy con người có lẽ không chỉ nằm ở việc máy móc sẽ thông minh đến đâu. Một phần quan trọng hơn nằm ở phía con người: khi một công cụ ngày càng có khả năng suy luận, tổng hợp và diễn đạt thay chúng ta, chúng ta sẽ sử dụng phần năng lực được giải phóng ấy để suy nghĩ sâu hơn, hay dần giao luôn việc suy nghĩ cho công cụ?

Có câu trả lời không đồng nghĩa với hiểu

Thông tin và hiểu biết rất dễ bị nhầm với nhau.

Ta có thể đọc một lời giải thích về một vấn đề và cảm thấy rằng mình đã hiểu. Nhưng nếu phải đóng màn hình lại rồi tự diễn đạt vấn đề bằng ngôn ngữ của mình, giải thích tại sao lập luận đó hợp lý, chỉ ra điểm nào còn đáng nghi ngờ và áp dụng nó vào một hoàn cảnh khác, cảm giác “đã hiểu” đôi khi bắt đầu lung lay.

AI khiến khoảng cách này đáng chú ý hơn bởi câu trả lời có thể xuất hiện ở dạng rất thuyết phục: rõ ràng, có cấu trúc, trôi chảy và đôi khi đầy đủ hơn khả năng diễn đạt tức thời của chính người hỏi.

Nhưng sự mạch lạc của một câu trả lời không tự động trở thành hiểu biết của người đọc.

Một người có thể sở hữu một bản phân tích xuất sắc mà vẫn chưa tự mình phân tích vấn đề. Một sinh viên có thể có một bài luận hoàn chỉnh mà chưa hình thành được lập luận của riêng mình. Một nhân viên có thể nhận được phương án xử lý rất hợp lý nhưng không biết tại sao nên chọn phương án ấy. Một người có thể hỏi AI nên làm gì trong một tình huống khó khăn, nhận về năm lựa chọn, rồi vẫn không biết tiêu chí nào thực sự quan trọng đối với cuộc đời mình.

Đây là ranh giới tôi muốn giữ rất rõ:

Nhận được một câu trả lời là một sự kiện thông tin. Hiểu được câu trả lời ấy là một quá trình nhận thức.

Hai việc có thể xảy ra cùng lúc, nhưng không phải lúc nào cũng vậy.

Nguy cơ không nhất thiết là AI suy nghĩ quá nhiều, mà là con người suy nghĩ quá ít

Nói về AI, chúng ta thường bị thu hút bởi câu hỏi máy móc có thể làm được những gì.

Tôi lại thấy một câu hỏi khác đáng quan tâm không kém: Con người sẽ ngừng làm những gì khi máy móc có thể làm thay?

Máy tính không khiến toán học biến mất. Công cụ tìm kiếm không khiến tri thức trở nên vô nghĩa. AI cũng không mặc nhiên khiến con người mất khả năng suy nghĩ. Công nghệ không đơn giản vận hành theo một chiều như thế.

Nhưng thói quen nhận câu trả lời tức thì có thể thay đổi cách chúng ta tiếp cận một vấn đề.

Khi chưa hiểu, ta hỏi AI.

Khi không biết viết thế nào, ta hỏi AI.

Khi cần lựa chọn, ta hỏi AI.

Khi gặp một quan điểm trái với mình, ta có thể yêu cầu AI phản biện nó.

Thậm chí khi không biết mình nghĩ gì, ta cũng có thể yêu cầu AI nghĩ giúp.

Không có hành động nào trong số đó tự thân là sai. Tôi cũng không cho rằng con người cần từ bỏ công cụ chỉ để chứng minh rằng mình có thể tự làm mọi thứ. Một chiếc máy tính giúp ta khỏi thực hiện hàng nghìn phép tính bằng tay để dành thời gian cho một bài toán lớn hơn là một bước tiến hợp lý. AI cũng có thể đóng vai trò tương tự đối với nhiều công việc trí óc.

Vấn đề bắt đầu khi phần năng lực được tiết kiệm không được chuyển sang một tầng suy nghĩ cao hơn, mà đơn giản bị bỏ trống.

Nếu AI tổng hợp thông tin để tôi có thêm thời gian kiểm chứng, so sánh và suy nghĩ sâu hơn, công cụ đang mở rộng năng lực của tôi.

Nếu AI tổng hợp thông tin, đưa ra lập luận, lựa chọn kết luận và tôi chỉ tiếp nhận vì nó nghe có vẻ hợp lý, một phần công việc nhận thức của tôi đã được chuyển giao.

Ranh giới giữa hai cách sử dụng đôi khi rất mỏng.

Tư duy độc lập không có nghĩa là nghĩ một mình

Khái niệm tư duy độc lập đôi khi bị hiểu thành việc không nghe ai, không dựa vào công cụ và phải tự mình tìm ra mọi câu trả lời.

Tôi không nghĩ đó là độc lập.

Không có tư duy con người nào phát triển hoàn toàn tách khỏi thế giới. Chúng ta học từ cha mẹ, thầy cô, sách, xã hội, lịch sử, người đi trước và những người bất đồng với mình. Một ý tưởng mới thường được xây trên vô số ý tưởng cũ.

AI có thể trở thành thêm một nguồn trong môi trường đó.

Điều quan trọng không phải là một suy nghĩ có nhận hỗ trợ từ bên ngoài hay không. Điều quan trọng hơn là ai đang thực hiện hành động phán đoán cuối cùng.

Tôi có thể hỏi AI về một vấn đề nhưng vẫn chất vấn câu trả lời.

Tôi có thể yêu cầu nó trình bày hai phía của một tranh luận thay vì chỉ củng cố điều tôi vốn tin.

Tôi có thể dùng nó để phát hiện lỗ hổng trong lập luận của mình.

Tôi cũng có thể yêu cầu nguồn, quay về nguồn gốc của thông tin và kiểm tra xem những dữ kiện quan trọng có thực sự tồn tại hay không.

Trong cách sử dụng ấy, AI không nhất thiết thay thế tư duy. Nó có thể trở thành một bề mặt để tư duy va vào.

UNESCO hiện đặt human agency, tư duy phản biện và đạo đức vào những năng lực quan trọng trong thời đại AI, đồng thời nhấn mạnh cách tiếp cận lấy con người làm trung tâm khi sử dụng AI trong giáo dục. Các hướng dẫn của tổ chức này cũng lưu ý rằng AI tạo sinh nên hỗ trợ và mở rộng suy nghĩ của con người, thay vì chiếm chỗ của quá trình suy nghĩ ấy.

Điều này gợi ra một khác biệt quan trọng: biết sử dụng AI không chỉ là biết đặt câu lệnh tốt. Nó còn là biết khi nào nên tin, khi nào nên nghi ngờ, khi nào cần kiểm chứng và khi nào quyết định không giao một việc cho AI.

Một câu trả lời trôi chảy vẫn có thể sai

Có một đặc điểm khiến AI tạo sinh khác với nhiều công cụ trước đó: nó có thể trình bày thông tin sai trong một hình thức rất tự tin và mạch lạc.

Con người vốn đã dễ bị thuyết phục bởi những điều được diễn đạt rõ ràng. Khi một hệ thống có thể tạo ra văn bản nhanh, nhất quán và có vẻ hiểu vấn đề, ta càng dễ đánh đồng chất lượng diễn đạt với độ chính xác.

Nhưng hai điều đó không giống nhau.

Chính vì vậy, con người trong thời đại AI không chỉ cần biết tìm câu trả lời. Ta cần biết đánh giá câu trả lời.

Thông tin này đến từ đâu?

Nguồn gốc có thể kiểm tra không?

Nó là dữ kiện, suy luận hay ý kiến?

Có bằng chứng nào phản bác không?

Thông tin có còn cập nhật không?

Câu trả lời có đang bỏ qua một điều kiện quan trọng không?

Tôi tin điều này bởi đã kiểm chứng, hay chỉ vì cách diễn đạt khiến nó có vẻ đáng tin?

UNESCO cũng nhấn mạnh rằng tương tác với AI trong giáo dục cần duy trì sự tham gia nhận thức ở mức cao của con người và trách nhiệm của con người đối với độ chính xác của nội dung do AI tạo ra.

Khi đó, kiểm chứng không còn là kỹ năng dành riêng cho nhà nghiên cứu hay nhà báo. Nó dần trở thành một phần của năng lực sống trong môi trường thông tin có AI.

Phán đoán là nơi câu trả lời gặp hoàn cảnh

Giả sử AI có thể cung cấp thông tin chính xác và đưa ra nhiều phương án hợp lý. Một vấn đề khác vẫn còn nguyên: phương án nào phù hợp với trường hợp cụ thể của một con người?

Ở đây, câu trả lời bắt đầu chạm vào phán đoán.

Một quyết định nghề nghiệp không chỉ phụ thuộc vào thị trường lao động. Nó còn liên quan đến năng lực, hoàn cảnh tài chính, trách nhiệm gia đình, mức độ chấp nhận rủi ro và điều một người xem là đáng sống.

Một quyết định kinh doanh không chỉ có doanh thu và chi phí. Nó có thể liên quan đến con người, đạo đức, uy tín và những hệ quả dài hạn không thể gói trọn trong vài biến số.

Một quyết định trong quan hệ cũng không thể được giải quyết chỉ bằng việc liệt kê ưu và nhược điểm.

AI có thể giúp mở rộng những điều ta nhìn thấy. Nhưng nhìn thấy nhiều lựa chọn hơn không tự động nói cho ta biết lựa chọn nào nên trở thành cuộc đời mình.

Đó là nơi tri thức gặp giá trị.

Và giá trị không phải một phép tính đơn giản.

Càng dễ hỏi, càng cần học cách đặt câu hỏi

Có một nghịch lý khá thú vị trong thời đại AI.

Khi câu trả lời trở nên rẻ hơn, câu hỏi có thể trở nên đắt giá hơn.

Trước một vấn đề, người biết đặt câu hỏi tốt thường nhìn thấy nhiều lớp mà người chỉ muốn một đáp án nhanh sẽ bỏ qua.

Thay vì hỏi: “Đáp án đúng là gì?”, có thể hỏi: “Đáp án này đúng trong những điều kiện nào?”

Thay vì hỏi: “Tôi nên chọn phương án nào?”, có thể hỏi: “Những tiêu chí nào cần được cân nhắc trước khi tôi tự lựa chọn?”

Thay vì hỏi AI chứng minh quan điểm của mình, có thể yêu cầu nó tìm những lập luận mạnh nhất chống lại quan điểm đó.

Thay vì hỏi: “Điều này có đúng không?”, có thể hỏi thêm: “Tôi cần kiểm tra nguồn nào để tự xác nhận?”

Khi đó, AI không đóng cuộc suy nghĩ lại bằng một câu trả lời. Nó giúp mở rộng không gian suy nghĩ.

Một số nghiên cứu gần đây cũng đang đặt vấn đề về nguy cơ phụ thuộc nhận thức khi AI được sử dụng thiếu phản biện. UNESCO dẫn các nghiên cứu cho thấy việc sử dụng AI tạo sinh có thể làm giảm mức nỗ lực nhận thức mà người dùng tự báo cáo trong một số nhiệm vụ tư duy phản biện, đồng thời lưu ý nguy cơ phụ thuộc quá mức có thể ảnh hưởng đến kỹ năng giải quyết vấn đề. Đây vẫn là lĩnh vực đang tiếp tục được nghiên cứu, nên chưa nên biến những kết quả đó thành kết luận rằng sử dụng AI tất yếu làm con người “kém thông minh”.

Điểm đáng quan tâm nằm ở cách sử dụng.

Một công cụ có thể trở thành đòn bẩy hoặc chiếc nạng. Khác biệt không chỉ nằm trong công cụ, mà còn nằm ở việc ta trao cho nó phần việc nào.

Quyền lựa chọn luôn đi cùng trách nhiệm

Có một điều dễ xảy ra khi AI tham gia ngày càng sâu vào công việc và đời sống: ranh giới trách nhiệm trở nên mờ.

“Tôi làm theo AI gợi ý.”

Câu nói ấy có thể giải thích một quyết định. Nhưng nó không nhất thiết xóa trách nhiệm của người đã quyết định sử dụng gợi ý đó.

Nếu một hệ thống đề xuất một thông tin sai và tôi chuyển tiếp nó mà không kiểm tra, ai chịu trách nhiệm?

Nếu AI giúp tôi phân tích một quyết định kinh doanh và tôi lựa chọn phương án gây hậu quả, quyết định đó thuộc về ai?

Nếu tôi dùng AI để viết một lập luận mà bản thân chưa hiểu, khi lập luận bị chất vấn, ai phải trả lời?

Những câu hỏi này không có cùng một đáp án trong mọi hoàn cảnh. Trách nhiệm còn phụ thuộc vào loại hệ thống, mức độ tự động hóa, bối cảnh sử dụng và những chủ thể tham gia. Nhưng ở cấp độ cá nhân, có một nguyên tắc tôi cho rằng đáng giữ: càng sử dụng một công cụ mạnh để hỗ trợ quyết định, càng cần biết phần nào của quyết định mình vẫn phải chịu trách nhiệm.

Nếu con người muốn giữ quyền lựa chọn nhưng lại giao toàn bộ quá trình đánh giá cho máy móc, chúng ta có thể rơi vào một trạng thái rất lạ: vẫn là người nhấn nút cuối cùng nhưng không còn thực sự hiểu tại sao mình nhấn nó.

AI càng thông minh, câu hỏi về con người càng lớn

Tôi không cho rằng giải pháp là chống lại AI hay cố giữ mọi công việc trí óc cho con người.

Nếu một công cụ có thể giúp ta tìm thông tin nhanh hơn, nhìn thấy một góc phản biện mình đã bỏ sót, tổ chức dữ liệu tốt hơn hoặc giải phóng thời gian khỏi những thao tác lặp lại, từ chối tất cả những khả năng ấy chỉ vì sợ phụ thuộc cũng không phải một lựa chọn thuyết phục.

Nhưng tôi cũng không nghĩ tiến bộ công nghệ tự động dẫn đến tiến bộ nhận thức.

Một xã hội có thể sở hữu những công cụ ngày càng thông minh mà những người sử dụng chúng lại ngày càng ít kiên nhẫn với sự phức tạp.

Ta có thể có nhiều câu trả lời hơn nhưng ít câu hỏi hơn.

Có thể tiếp cận nhiều thông tin hơn nhưng kiểm chứng ít hơn.

Có thể tạo ra nhiều văn bản hơn nhưng suy nghĩ ít hơn về điều mình thực sự muốn nói.

Có thể ra quyết định nhanh hơn nhưng hiểu quyết định của mình ít hơn.

Đó mới là nghịch lý khiến tôi quan tâm.

UNESCO trong những thảo luận gần đây về giáo dục và AI tiếp tục đặt trọng tâm vào năng lực tự chủ của con người, tư duy phản biện và khả năng sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ thay vì một sự thay thế cho việc học và suy nghĩ.

Có lẽ vì thế, câu hỏi quan trọng của thời đại AI không chỉ là:

Máy móc sẽ có thể suy nghĩ thay con người đến mức nào?

Mà còn là:

Có những phần nào của việc suy nghĩ mà con người không nên từ bỏ, ngay cả khi một cỗ máy đã có thể làm chúng nhanh hơn?

Tôi không nghĩ chúng ta cần cạnh tranh với AI bằng cách cố trở thành những cỗ máy chậm hơn.

Điều cần giữ có thể nằm ở nơi khác: khả năng nghi ngờ, kiểm chứng, đặt câu hỏi, nhận ra giới hạn của hiểu biết, cân nhắc giá trị, đưa ra phán đoán và chịu trách nhiệm cho lựa chọn của mình.

AI càng mạnh, những năng lực ấy không trở nên lỗi thời.

Ngược lại, có thể chính lúc câu trả lời trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết, khả năng tự suy nghĩ mới trở thành một trong những thứ con người cần bảo vệ cẩn thận nhất.