Tự do có phải là muốn làm gì thì làm?

Có một cách hiểu về tự do rất hấp dẫn: tôi được làm điều tôi muốn, đi nơi tôi muốn, yêu người tôi muốn, lựa chọn cuộc đời tôi muốn và không ai có quyền can thiệp.

Ở một mức độ nào đó, điều ấy đúng. Nếu một con người không có quyền lựa chọn, rất khó gọi họ là tự do.

Nhưng có một câu hỏi khác khó hơn: nếu tôi có thể làm bất cứ điều gì mình muốn, nhưng lại không thể từ chối chính ham muốn của mình, tôi có thực sự tự do không?

Có lẽ vấn đề của tự do bắt đầu từ đây.

Tự do không đồng nghĩa với không có giới hạn

Chúng ta thường cảm nhận giới hạn như đối lập với tự do.

Luật pháp giới hạn hành vi. Trách nhiệm giới hạn lựa chọn. Những cam kết giới hạn khả năng thay đổi quyết định. Sự hiện diện của người khác khiến ta không thể hành động như thể thế giới chỉ có một mình mình.

Nhìn từ bề mặt, càng ít giới hạn dường như càng tự do.

Nhưng một xã hội trong đó mọi người đều có quyền làm bất cứ điều gì mình muốn lại có thể nhanh chóng trở thành nơi chẳng ai còn thực sự tự do.

Nếu tôi cho rằng tự do của mình bao gồm quyền gây tổn thương người khác, tôi đang lấy đi tự do của họ.

Nếu một người sử dụng quyền lực, tiền bạc hoặc vị trí của mình để áp đặt lựa chọn lên người yếu thế hơn, thứ họ đang thực hiện có thể là khả năng hành động, nhưng chưa chắc đã là một quan niệm đáng bảo vệ về tự do.

Vì vậy, tự do không tồn tại trong chân không.

Nó luôn đứng cạnh những con người khác, những hậu quả khác và những giới hạn mà đời sống chung tạo ra.

Muốn làm gì thì làm có thật sự là tự do?

Hãy thử thay đổi câu hỏi.

Thay vì hỏi:

“Tôi có được làm điều mình muốn không?”

Có thể hỏi:

“Điều tôi đang muốn có thực sự do tôi lựa chọn không?”

Con người có rất nhiều ham muốn tức thời.

Muốn trả đũa khi bị xúc phạm.

Muốn mua một món đồ khi nhìn thấy nó.

Muốn bỏ cuộc khi công việc trở nên khó khăn.

Muốn nói một câu thật nặng khi đang tức giận.

Muốn tiếp tục lướt điện thoại dù biết mình cần ngủ.

Không phải mọi ham muốn đều sai. Ham muốn là một phần tự nhiên của đời sống.

Nhưng việc một ham muốn xuất hiện không có nghĩa chúng ta buộc phải phục tùng nó.

Nếu bất kỳ kích thích nào cũng có thể kéo tôi đi, bất kỳ cơn giận nào cũng có thể khiến tôi hành động, bất kỳ sự cám dỗ nào cũng có thể quyết định thay tôi, vậy người đang điều khiển cuộc đời tôi là ai?

Tôi, hay những xung động xuất hiện trong tôi?

Đó là nghịch lý thú vị của tự do: đôi khi khả năng nói “không” với chính mình lại quan trọng không kém quyền nói “có”.

Tự do luôn đi cùng hậu quả

Mỗi lựa chọn mở một cánh cửa và đồng thời đóng lại những cánh cửa khác.

Ta có thể lựa chọn một công việc, nhưng lựa chọn ấy sử dụng một phần thời gian của đời mình.

Ta có thể bước vào một mối quan hệ, nhưng tình yêu nghiêm túc thường đi kèm trách nhiệm.

Ta có thể rời bỏ một nơi không còn phù hợp, nhưng quyết định ấy vẫn có những hệ quả phải đối diện.

Tự do cho chúng ta quyền lựa chọn.

Nó không cho chúng ta quyền xóa hậu quả của lựa chọn.

Có lẽ một trong những dấu hiệu của trưởng thành là khi con người thôi đòi hỏi một loại tự do trong đó mình được quyền quyết định nhưng người khác, xã hội hoặc cuộc đời phải chịu toàn bộ hậu quả.

Một lựa chọn chỉ thực sự thuộc về tôi khi tôi cũng sẵn sàng nhìn vào cái giá của nó.

Trách nhiệm có phải kẻ thù của tự do?

Thoạt nhìn, trách nhiệm thường mang dáng vẻ của một gánh nặng.

Nhưng nếu suy nghĩ kỹ hơn, trách nhiệm có thể chính là điều khiến tự do trở nên có ý nghĩa.

Một người được quyền nói điều mình nghĩ nhưng hiểu rằng lời nói có thể gây tổn thương sẽ sử dụng tự do khác với người tin rằng “tôi thích nói gì thì nói”.

Một người được quyền sử dụng tiền của mình nhưng hiểu hậu quả dài hạn của lựa chọn tài chính sẽ khác với người chỉ chạy theo khoái cảm tức thời.

Một người có quyền rời đi nhưng vẫn suy xét trách nhiệm với những người phụ thuộc vào mình đang đứng trước một bài toán phức tạp hơn nhiều so với câu hỏi đơn giản “tôi có muốn hay không”.

Trách nhiệm không nhất thiết tước đi tự do.

Nó buộc tự do phải trưởng thành.

Có một loại nhà tù không có song sắt

Chúng ta thường nhận ra những giới hạn đến từ bên ngoài.

Khó hơn nhiều là nhận ra những giới hạn đang sống bên trong mình.

Một người có thể không bị ai kiểm soát nhưng lại bị kiểm soát bởi nhu cầu được công nhận.

Một người có thể có rất nhiều tiền nhưng không thể ngừng so sánh mình với người khác.

Một người có thể được quyền lựa chọn nhưng luôn quyết định theo nỗi sợ.

Một người có thể nói rằng mình “sống theo cảm xúc”, trong khi thực tế lại chưa bao giờ học cách đứng ngoài cảm xúc đủ lâu để quan sát nó.

Những nhà tù ấy không có khóa cửa.

Vì thế chúng đôi khi khó thoát hơn những giới hạn hữu hình.

Khả năng tự giới hạn có thể là một dạng tự do cao hơn

Có một nghịch lý đáng suy nghĩ: càng có khả năng kiểm soát chính mình, con người đôi khi càng có nhiều tự do.

Người có thể trì hoãn một ham muốn tức thời giữ được nhiều lựa chọn cho tương lai.

Người có thể không phản ứng ngay trong cơn giận giữ được quyền lựa chọn cách mình sẽ trả lời.

Người có thể bước ra khỏi nhu cầu phải được tất cả mọi người công nhận có thêm không gian để sống theo giá trị của mình.

Tự giới hạn trong những trường hợp ấy không phải tự trói buộc.

Đó là từ chối giao quyền điều khiển mình cho một xung động nhất thời.

Và có lẽ đây là một ranh giới quan trọng giữa kỷ luật và áp chế.

Áp chế lấy đi lựa chọn của con người.

Kỷ luật, khi xuất phát từ nhận thức và lựa chọn tự nguyện, có thể giúp con người bảo vệ những lựa chọn quan trọng hơn.

Nhưng cũng cần cảnh giác với việc nhân danh “trách nhiệm”

Nói rằng tự do phải đi cùng trách nhiệm không có nghĩa mọi giới hạn đều chính đáng.

Trong lịch sử và đời sống, người ta cũng có thể sử dụng những từ đẹp như “trách nhiệm”, “đạo đức”, “truyền thống” hay “lợi ích chung” để kiểm soát lựa chọn của người khác.

Vì vậy, giới hạn cũng cần được chất vấn.

Ai đặt ra giới hạn này?

Nó bảo vệ ai?

Nó ngăn ngừa một tổn hại thực sự hay chỉ duy trì quyền lực và thói quen?

Người chịu giới hạn có tiếng nói trong việc hình thành nó hay không?

Một triết lý về tự do không nên chỉ hỏi con người có biết tự kiểm soát mình không. Nó cũng phải đủ tỉnh táo để hỏi liệu xã hội có đang kiểm soát con người quá mức hay không.

Tự do có lẽ là khả năng lựa chọn một cách có ý thức

Nếu tự do chỉ là làm theo mọi ham muốn, một đứa trẻ đòi thứ mình thích có thể tự do hơn một người trưởng thành biết từ bỏ điều mình muốn để bảo vệ điều mình coi trọng.

Nhưng trực giác của chúng ta thường nói điều ngược lại.

Có lẽ bởi tự do sâu hơn không nằm ở số lượng điều ta được phép làm.

Nó nằm ở khả năng nhận ra mình đang lựa chọn điều gì, vì sao mình lựa chọn nó, mình có thể từ chối điều gì và mình sẵn sàng chịu trách nhiệm đến đâu.

Kết bài

Có lẽ câu hỏi quan trọng không phải là:

“Tôi có được làm bất cứ điều gì mình muốn không?”

Mà là:

“Trong những điều tôi muốn, điều nào thực sự đáng để tôi lựa chọn?”

Nếu một ngày con người có thể làm mọi thứ mình muốn nhưng không còn khả năng làm chủ điều mình muốn, tự do khi ấy có lẽ chỉ còn lại cái tên.

Chuyên mục: Triết học & Khảo luận

Tác giả: Trúc Ly Lily